Nội dung chính
Khi nghi ngờ con có dấu hiệu tự kỷ – Cha mẹ làm gì đầu tiên?
"Con 18 tháng chưa nói được từ nào, ít nhìn mắt, cứ xoay bánh xe đồ chơi mãi — tôi hoảng loạn không biết phải làm gì." — "Con 3 tuổi cô giáo mầm non gọi lên nói con khác các bạn, tôi không ngủ được cả tuần." Khoảng thời gian giữa lo lắng đầu tiên và hành động đúng đắn đầu tiên thường là lúc cha mẹ dễ mắc sai lầm nhất — vì quá nhiều cảm xúc và quá ít thông tin đáng tin cậy. Bài viết này là lộ trình từng bước rõ ràng để bạn chuyển hóa lo lắng thành hành động có hướng dẫn.
Mỗi ngày trôi qua mà chưa có hành động phù hợp là một ngày não bộ của con không nhận được kích thích can thiệp cần thiết. Nhưng hành động sai — chẩn đoán vội, can thiệp không phù hợp, hoặc chối bỏ hoàn toàn — cũng có thể gây hại. Bài viết này giúp bạn hành động đúng, ngay từ bước đầu tiên.
I. Trước tiên — đón nhận cảm xúc của chính bạn
Trước khi nói đến bất kỳ bước hành động nào, điều quan trọng nhất là: cảm xúc bạn đang có khi đọc bài này là hoàn toàn bình thường. Không có cha mẹ nào nghe "con có thể có dấu hiệu tự kỷ" mà không có phản ứng cảm xúc mạnh.
✅ Điều quan trọng cần biết: Tự kỷ không phải lỗi của bạn. Không phải do cách nuôi dạy, không phải do vaccine, không phải do bạn yêu thương con không đủ. ASD là đặc điểm thần kinh học — não bộ của con được tổ chức theo một cách khác. Cảm xúc của bạn là bình thường. Nhưng đừng để chúng ngăn bạn hành động sớm.
"Cha mẹ tốt nhất không phải là người không bao giờ sợ hãi — mà là người hành động dù đang sợ hãi."
II. Những dấu hiệu nào cần chú ý nghiêm túc?
Không phải mọi trẻ phát triển chậm hay khác biệt đều có ASD. Nhưng một số dấu hiệu cụ thể cần được đánh giá chuyên môn sớm — càng sớm càng tốt vì não bộ dẻo dai nhất trong giai đoạn đầu đời.
Dấu hiệu đỏ theo từng giai đoạn — cần đánh giá ngay:
🍼 Trước 12 tháng tuổi
- Không bập bẹ âm thanh ("ba", "ma", "da")
- Không chỉ tay, không vẫy tay tạm biệt
- Không mỉm cười đáp lại khi được cười
- Ít giao tiếp mắt với cha mẹ
- Không phản ứng khi nghe tên mình được gọi
🧸 12 – 18 tháng tuổi
- Chưa có từ đơn nào có nghĩa (ngoài "mama", "papa")
- Không chỉ vào đồ vật để chia sẻ sự chú ý
- Không chơi giả vờ đơn giản (cho búp bê ăn, bế búp bê)
- Dường như không để ý đến người xung quanh
- Mất các kỹ năng từng có (quan trọng — cần đánh giá ngay)
👦 18 tháng – 3 tuổi
- Chưa có câu 2 từ có nghĩa lúc 24 tháng
- Nói lặp lại không có chức năng giao tiếp (echolalia)
- Không chơi giả vờ phức tạp hơn
- Xếp đồ vật thành hàng, xoay bánh xe thay vì chơi bình thường
- Nổi giận dữ dội khi thói quen thay đổi
- Nhạy cảm bất thường với âm thanh, kết cấu, ánh sáng
📚 3 – 6 tuổi
- Không quan tâm đến bạn cùng lứa, thích chơi một mình hoàn toàn
- Chỉ nói về chủ đề mình thích, không hội thoại qua lại
- Khó hiểu quy tắc xã hội đơn giản (lần lượt, chia sẻ)
- Hành vi lặp lại: vỗ tay, nhảy, xoay người thường xuyên
- Giáo viên mầm non chủ động đề cập lo lắng với cha mẹ
🚨 Dấu hiệu khẩn cấp — cần đánh giá trong vòng 2–4 tuần: Con mất đi kỹ năng từng có — ví dụ từng nói 5 từ rồi ngừng nói hoàn toàn, từng giao tiếp mắt rồi không còn nữa. Đây là dấu hiệu cần được đánh giá ưu tiên ngay lập tức, không phải chờ đợi.
⚠️ Cũng quan trọng ở lứa tuổi lớn hơn (6–12 tuổi): ASD mức 1 (nhẹ) thường bị bỏ sót đến tận tiểu học vì trẻ có ngôn ngữ tốt. Chú ý nếu con rất khó kết bạn dù muốn, bị bạn bè loại trừ mà không rõ lý do, gặp khủng hoảng khi thay đổi kế hoạch, hoặc giáo viên nhiều môn đều nhận xét con "khác các bạn" theo cách khó giải thích.
III. 3 điều không nên làm ngay lúc này
❌ Không nên: Hỏi ý kiến mọi người xung quanh
Ông bà, họ hàng, bạn bè, hội nhóm Facebook — thường sẽ nói "con bình thường thôi", "đợi lớn lên sẽ tự hết", "đừng lo nghĩ nhiều" — vì họ yêu thương bạn và không muốn bạn lo. Những lời này, dù xuất phát từ tình thương, có thể làm trì hoãn đánh giá chuyên môn nhiều tháng thậm chí nhiều năm.
✅ Thay vào đó:
Ý kiến đáng tin cậy duy nhất là từ chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ phát triển nhi đã quan sát trực tiếp và đánh giá con bạn.
❌ Không nên: Đọc quá nhiều thông tin không có chọn lọc
Internet chứa đầy thông tin mâu thuẫn, câu chuyện cực đoan và quảng cáo "chữa tự kỷ" không có bằng chứng. Đọc không có chọn lọc thường dẫn đến lo lắng gia tăng, không phải giảm — và đôi khi đến những quyết định sai lầm tốn kém.
✅ Thay vào đó:
Giới hạn thông tin từ 2–3 nguồn uy tín: BrainCare, CDC (Mỹ), Autism Speaks. Đừng đọc diễn đàn và group Facebook cho đến khi bạn đã có định hướng rõ từ chuyên gia.
❌ Không nên: Đến bác sĩ nhi tổng quát và mong được chẩn đoán ASD chính xác
Bác sĩ nhi có vai trò quan trọng trong việc loại trừ nguyên nhân y tế (thính giác, thị giác, não bộ). Nhưng chẩn đoán ASD đòi hỏi đánh giá tâm lý chuyên sâu nhiều buổi — không thể thực hiện trong 15–20 phút khám nhi thông thường.
✅ Thay vào đó:
Đến bác sĩ nhi để loại trừ nguyên nhân y tế song song với đặt lịch đánh giá tâm lý ASD chuyên biệt. Hai việc có thể làm cùng lúc.
❌ Không nên: Bắt đầu "tự can thiệp" dựa trên video YouTube
Can thiệp ASD không đúng cách có thể củng cố hành vi khó, bỏ lỡ cửa sổ phát triển quan trọng, hoặc tạo thói quen cần "tháo gỡ" về sau. Nhiệt tình không thay thế được đào tạo chuyên môn.
✅ Thay vào đó:
Trong khi chờ đánh giá, tăng cường tương tác tự nhiên chất lượng cao: chơi sàn, bắt chước con, giảm màn hình, tăng thời gian mặt-đối-mặt. Những điều này luôn có lợi, bất kể kết quả đánh giá là gì.
Bước 1 — Quan sát và ghi chép có hệ thống
Ghi chép hành vi là việc bạn có thể bắt đầu ngay hôm nay — và sẽ tiết kiệm rất nhiều thời gian khi gặp chuyên gia. Thông tin cụ thể, được quan sát trực tiếp luôn có giá trị hơn những mô tả chung chung.
📋 Mẫu ghi chép hành vi — dùng trong 2–3 tuần
Ngày/Giờ
Tình huống cụ thể
Hành vi quan sát thấy
Tần suất
T2, 8:30
Gọi tên "Bin" để ăn sáng
Không quay đầu lại, tiếp tục xếp xe, sau 3 lần gọi mới nhìn lên
3/5 lần
T4, 16:00
Thay lộ trình đi công viên quen
Khóc không dừng 15 phút, đập tay vào cửa xe
1 lần
T6, cả ngày
Chơi cùng anh 5 tuổi
Không nhìn mắt anh, không theo chủ đề anh đề nghị, chỉ xếp xe riêng
Liên tục
4 lĩnh vực cần quan sát:
💬 Giao tiếp & Ngôn ngữ
- Con có bao nhiêu từ? Có dùng để giao tiếp hay chỉ đọc/nhắc lại?
- Con có chỉ vào thứ mình muốn không?
- Con có phản hồi khi được gọi tên không — tần suất ra sao?
- Con có nói với người khác hay chỉ độc thoại?
👁️ Giao tiếp mắt & Xã hội
- Con có nhìn mắt khi giao tiếp không? Ngắn hay dài? Tự nhiên hay cứng?
- Con có mỉm cười đáp lại không?
- Con có quan tâm đến các bạn cùng lứa không?
- Con có chia sẻ niềm vui — chỉ vào thứ thú vị để khoe không?
🔄 Hành vi & Thói quen
- Con có hành vi lặp lại không: vỗ tay, xoay, nhảy, lắc đầu?
- Con có gắn bó bất thường với đồ vật hoặc chủ đề cụ thể?
- Phản ứng khi thói quen bị thay đổi như thế nào?
- Con có chơi đồ chơi theo cách không thông thường không?
🤲 Cảm giác & Môi trường
- Con có nhạy cảm bất thường với âm thanh, ánh sáng, kết cấu không?
- Con tìm kiếm hay né tránh cảm giác vật lý?
- Con phản ứng thế nào với đám đông, nơi ồn ào?
- Con có khó khăn với thức ăn theo kết cấu không?
💡 Mẹo thực tế: Quay video ngắn (30–60 giây) các hành vi bạn lo lắng — trong sinh hoạt tự nhiên, không phải cố tạo tình huống. Video cụ thể giúp chuyên gia rất nhiều, đặc biệt với những hành vi không xảy ra thường xuyên hoặc không xảy ra khi có người lạ.
Bước 2 — Nói chuyện với giáo viên đúng cách
Giáo viên — đặc biệt giáo viên mầm non có kinh nghiệm — quan sát con trong môi trường nhóm với nhiều trẻ cùng lứa. Họ thường nhận ra sự khác biệt phát triển sớm hơn cha mẹ vì có cơ sở so sánh trực tiếp.
❌ Không nên: "Cô thấy con tôi có bị tự kỷ không?" — Đặt giáo viên vào vai trò chẩn đoán, họ sẽ né tránh trả lời thẳng.
→ Thay bằng:
✅ "Cô ơi, tôi đang lo lắng về sự phát triển của con và muốn nghe quan sát thực tế của cô. Cô có thể mô tả con tương tác với các bạn và với cô trong lớp học như thế nào không?"
"Con có phản ứng khi cô gọi tên không, tần suất ra sao?"
"Con có chơi cùng các bạn không, hay thường chơi một mình?"
"Con có làm theo hướng dẫn nhóm được không?"
"Có hành vi nào của con khiến cô chú ý — dù cô chưa chắc có đáng lo không?"
"So với các bạn cùng lớp, cô thấy con có điểm gì khác biệt không?"
"Con có chơi cùng các bạn không, hay thường chơi một mình?"
"Con có làm theo hướng dẫn nhóm được không?"
"Có hành vi nào của con khiến cô chú ý — dù cô chưa chắc có đáng lo không?"
"So với các bạn cùng lớp, cô thấy con có điểm gì khác biệt không?"
⚠️ Nếu giáo viên nói "con bình thường, không cần lo": Đây có thể đúng — hoặc có thể giáo viên chưa đủ kiến thức về ASD. Giáo viên mầm non không được đào tạo để sàng lọc ASD. Nếu bạn vẫn có lo lắng dai dẳng sau khi nghe ý kiến của giáo viên, hãy tìm đánh giá chuyên môn độc lập — không cần đợi giáo viên "đồng ý" với bạn.
Bước 3 — Điều chỉnh tương tác với con ngay hôm nay
Trong khi chờ đánh giá chuyên môn (có thể mất vài tuần đến vài tháng), có những điều bạn có thể làm ngay hôm nay — không cần chẩn đoán, không cần đào tạo chuyên môn, chỉ cần thay đổi cách tương tác hàng ngày. Những thay đổi này có lợi cho mọi trẻ — dù có hay không có ASD.
✅ Tăng cường — làm nhiều hơn
- Chơi sàn mỗi ngày 20–30 phút — ngồi xuống ngang tầm con, theo sự dẫn dắt của con
- Bắt chước con — làm đúng điều con đang làm, ngay cả hành vi lặp lại
- Tạo khoảng dừng để con có cơ hội phản hồi — đừng lấp đầy mọi khoảnh khắc yên tĩnh
- Gọi tên đồ vật rõ ràng, ngắn gọn trong sinh hoạt tự nhiên
- Chia sẻ sự chú ý — chỉ vào đồ vật và nhìn con, chờ con nhìn cùng
❌ Giảm thiểu — làm ít hơn
- Màn hình tất cả loại — TV, điện thoại, tablet (dưới 2 tuổi: 0 màn hình; 2–5 tuổi: <1 giờ/ngày)
- Câu hỏi liên tục — não trẻ nhỏ xử lý câu hỏi khác câu bình luận, giảm hỏi, tăng mô tả
- Sửa lỗi ngôn ngữ trực tiếp — mở rộng câu con nói thay vì chỉnh sửa
- Ép tiếp xúc mắt — "Nhìn mẹ đây!" làm tăng căng thẳng, không tạo ra giao tiếp mắt tự nhiên
✅ Kỹ thuật đơn giản nhưng hiệu quả — "OWL": Observe (Quan sát con đang làm gì) → Wait (Đợi, tạo khoảng dừng để con phản hồi) → Listen (Lắng nghe và đáp lại điều con đang giao tiếp, dù bằng âm thanh hay cử chỉ). Kỹ thuật này được dùng trong ESDM và được chứng minh tăng khởi phát giao tiếp ở trẻ nhỏ.
Bước 4 — Tìm đánh giá chuyên môn
Ai có thể đánh giá ASD?
| Chuyên gia | Vai trò trong đánh giá ASD | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chuyên gia Tâm lý lâm sàng | Đánh giá tâm lý toàn diện: hành vi, nhận thức, ngôn ngữ, xã hội. Sử dụng bộ công cụ chuẩn hóa (ADOS-2, ADI-R, CARS). Xác định mức độ ASD và các vấn đề đi kèm. | ✅ Lựa chọn tốt nhất cho đánh giá toàn diện ASD |
| Bác sĩ Tâm thần nhi | Chẩn đoán lâm sàng DSM-5, đánh giá đồng thời các rối loạn tâm thần đi kèm, cân nhắc can thiệp y tế nếu cần. | ✅ Cần thiết khi ASD kèm hành vi tự làm hại hoặc thuốc được cân nhắc |
| Bác sĩ Phát triển nhi | Đánh giá phát triển tổng thể, loại trừ nguyên nhân y tế, sàng lọc ban đầu. | ⚠️ Tốt cho sàng lọc ban đầu, không phải đánh giá ASD chuyên sâu |
| Chuyên gia Ngôn ngữ (SLP) | Đánh giá ngôn ngữ và giao tiếp chi tiết — quan trọng trong hầu hết trường hợp ASD. | ⚠️ Nên làm song song với đánh giá tâm lý, không thay thế |
| Bác sĩ Nhi tổng quát | Kiểm tra thính giác, thị giác, sức khỏe tổng quát — loại trừ nguyên nhân y tế không phải ASD. | ⚠️ Bước quan trọng nhưng không đủ để chẩn đoán ASD |
Lịch trình thực tế — làm gì trong bao lâu:
Tuần 1–2
Bắt đầu ghi chép hành vi + Quay video ngắn
Dùng mẫu ghi chép ở phần trên. Quay 5–10 video 30–60 giây trong sinh hoạt tự nhiên. Áp dụng kỹ thuật OWL trong tương tác hàng ngày.
Tuần 1–2 (song song)
Kiểm tra thính giác tại bác sĩ nhi
Vấn đề thính giác có thể trông giống dấu hiệu ASD. Loại trừ nguyên nhân này trước — đây là bước nhanh và quan trọng.
Tuần 2–3
Đặt lịch đánh giá tâm lý ASD chuyên biệt
Liên hệ BrainCare (1900 3307) hoặc cơ sở tâm lý có chuyên gia ASD. Hỏi về quy trình đánh giá, số buổi, và những gì cần chuẩn bị. Thường cần chờ 2–4 tuần để có lịch hẹn.
Trước ngày hẹn
Chuẩn bị hồ sơ cho buổi đánh giá
Ghi chép quan sát, video, lịch sử phát triển (con đạt các mốc khi nào), nhận xét giáo viên. Viết 3–5 câu hỏi bạn nhất định muốn được trả lời.
Song song — bất cứ lúc nào
Đặt lịch trị liệu ngôn ngữ nếu con chậm nói
Không cần chờ có chẩn đoán ASD. Nếu con chậm nói, trị liệu ngôn ngữ sớm luôn có lợi — dù nguyên nhân là gì.
📌 Hệ sinh thái BrainCare theo lứa tuổi:
• Trẻ dưới 6 tuổi: Sàng lọc và can thiệp sớm toàn diện → checkingcare.vn
• Trẻ 6–18 tuổi: Đánh giá, trị liệu, hỗ trợ học đường → phongkhamtamly.com
• Trẻ dưới 6 tuổi: Sàng lọc và can thiệp sớm toàn diện → checkingcare.vn
• Trẻ 6–18 tuổi: Đánh giá, trị liệu, hỗ trợ học đường → phongkhamtamly.com
Bước 5 — Sau khi có kết quả: chuẩn bị tâm lý cho mọi tình huống
Đây là điều ít ai nói với cha mẹ trước khi đi đánh giá: bạn cần chuẩn bị tâm lý cho cả hai kết quả — không chỉ "có ASD" mà cả "không có ASD". Cả hai đều có thể gây ra cảm xúc bất ngờ.
📋 Nếu kết quả xác nhận ASD
- Nhẹ nhõm lẫn đau buồn — cả hai đều bình thường và có thể xuất hiện cùng lúc
- Bạn đã làm được điều quan trọng nhất: tìm được câu trả lời sớm
- Bây giờ bạn có tên cho những gì con đang trải qua — và có hướng đi
- Đọc báo cáo đánh giá cùng chuyên gia, hỏi từng điểm chưa rõ
- Yêu cầu kế hoạch can thiệp cá nhân hóa ngay trong buổi trả kết quả
📋 Nếu kết quả không xác nhận ASD
- Đây không có nghĩa là "không có gì" — đánh giá tốt sẽ tìm ra nguyên nhân thực sự
- Có thể là chậm phát triển ngôn ngữ đơn thuần, lo âu, rối loạn cảm giác, hoặc yếu tố khác
- Thông tin đó vẫn quý giá và vẫn có hướng hỗ trợ rõ ràng
- Nếu bạn vẫn còn lo lắng sau 3–6 tháng, hoàn toàn có thể đánh giá lại — ASD đôi khi không rõ ràng ở lần đánh giá đầu tiên
Chuẩn bị cho cuộc trò chuyện với người thân:
❌ Không nên bắt đầu bằng: "Con có thể bị tự kỷ" — từ "tự kỷ" thường kích hoạt phản ứng lo lắng và phủ nhận ngay lập tức trước khi họ nghe hết.
→ Thử cách này:
✅ "Con đang được đánh giá để hiểu rõ hơn về cách não bộ của con phát triển — để mình có thể hỗ trợ con tốt hơn. Hiện tại điều con cần nhất từ tất cả mọi người là sự kiên nhẫn và tình yêu thương."
Điều cha mẹ cần cho bản thân trong hành trình này:
- Kết nối với ít nhất một nhóm cha mẹ có con ASD — cộng đồng này hiểu bạn theo cách không ai khác hiểu được
- Cho phép bản thân có những ngày khó khăn — đây không phải dấu hiệu bạn yếu hay không đủ sức
- Tìm kiếm hỗ trợ tâm lý cho riêng bạn nếu cần — cha mẹ trẻ ASD có tỉ lệ burnout cao, đây là thực tế không nên phủ nhận
- Chia sẻ trách nhiệm với bạn đời — không để một người mang toàn bộ gánh nặng
- Tránh so sánh con với trẻ ASD khác — mỗi hành trình là khác nhau
- Đừng đặt mục tiêu "chữa khỏi tự kỷ" — mục tiêu thực tế hơn và có ý nghĩa hơn là giúp con phát triển tối đa tiềm năng và có cuộc sống hạnh phúc
IX. Câu hỏi thường gặp
❓ Con tôi 20 tháng tuổi — có phải chờ đến 2 tuổi mới được đánh giá không?
Không cần chờ. Đánh giá ASD đáng tin cậy có thể thực hiện từ 18 tháng tuổi với các công cụ được chuẩn hóa cho trẻ nhỏ (ADOS-2 Module T). Nếu bạn có lo lắng ở 18–20 tháng, đặt lịch ngay — chờ thêm 6 tháng là lãng phí cửa sổ vàng can thiệp quý báu nhất.
❓ Tôi ở tỉnh không có trung tâm đánh giá ASD. Phải làm gì?
Hai hướng có thể kết hợp: (1) Telehealth tư vấn ban đầu — nhiều cơ sở như BrainCare có thể tư vấn qua video để đánh giá mức độ khẩn cấp và hướng dẫn bước tiếp theo; (2) Chuyến đi đánh giá tập trung — đặt lịch 2–3 buổi liên tiếp tại Hà Nội hoặc TP.HCM, kết hợp ở lại ngắn ngày. Chi phí ban đầu cao hơn nhưng tiết kiệm so với nhiều chuyến đi nhỏ. Xin báo cáo đầy đủ bằng văn bản để giáo viên và cơ sở địa phương có thể tiếp tục hỗ trợ.
❓ Tôi lo lắng "gắn nhãn" sẽ ảnh hưởng đến con suốt đời. Có nên tìm chẩn đoán không?
Đây là nỗi lo rất phổ biến và hoàn toàn hợp lý. Thực tế cho thấy: không có chẩn đoán không bảo vệ con khỏi "nhãn hiệu" — mà thực ra, trẻ ASD không được chẩn đoán thường bị gán nhãn nặng nề hơn: "lười biếng", "hư", "thiếu tôn trọng", "kỳ lạ". Chẩn đoán chính xác tạo ra khuôn khổ hiểu biết tích cực — giúp giáo viên, gia đình và bản thân con hiểu đúng về mình, thay vì tự trách bản thân vì những khó khăn không rõ nguyên nhân.
❓ Vợ chồng tôi có ý kiến khác nhau — một người muốn đi đánh giá, một người không. Phải làm sao?
Bất đồng ý kiến trong cặp vợ chồng về vấn đề này rất phổ biến. Thường có ích hơn khi đề nghị một buổi tư vấn thông tin (không phải chẩn đoán) — để cả hai cùng nghe chuyên gia giải thích ASD là gì, quy trình đánh giá là gì, và tại sao đánh giá sớm có lợi. Nghe từ chuyên gia trung lập thường hiệu quả hơn một người thuyết phục người kia. Nếu vẫn không đồng ý được, đây có thể là thời điểm phù hợp để gặp chuyên gia tư vấn gia đình.
💚 Bước đầu tiên không bao giờ phải thực hiện một mình
Đội ngũ BrainCare sẵn sàng đồng hành ngay từ cuộc gọi đầu tiên — giúp bạn hiểu rõ những gì đang quan sát ở con, và xác định bước tiếp theo phù hợp nhất cho hoàn cảnh của gia đình bạn.
Không có câu hỏi nào là quá nhỏ hay quá sớm để hỏi.
📞 Gọi ngay: 1900 3307 | 🌐 phongkhamtamly.com
Viện Tâm lý Giáo dục BrainCare — Tầng 7, 59 Võ Chí Công, Hà Nội
