Cha mẹ cần làm gì khi nghi ngờ con có ADHD?
Nghi ngờ con có ADHD là một trong những khoảnh khắc khó khăn nhất trong hành trình làm cha mẹ — vì nó đi kèm với nhiều cảm xúc lẫn lộn: lo lắng cho con, tự hỏi mình có sai ở đâu không, sợ "gắn nhãn" con, và đôi khi là sự phủ nhận bảo vệ. Tất cả những cảm xúc đó đều hoàn toàn bình thường.
Điều quan trọng là: nghi ngờ không phải chẩn đoán, và hành động sớm luôn tốt hơn chờ đợi. Hướng dẫn dưới đây sẽ giúp bạn chuyển hóa lo lắng thành hành động có hướng dẫn.
I. Điều đầu tiên: Đừng làm ngay 3 điều này
Trước khi nói đến những việc nên làm, hãy nhìn vào 3 phản ứng tự nhiên nhưng thường làm chậm quá trình hoặc gây hại cho con:
Bước 1 — Quan sát và ghi chép có hệ thống
Ghi chép có hệ thống là công việc quan trọng nhất bạn có thể làm ngay hôm nay — và không cần bất kỳ kiến thức chuyên môn nào. Đây sẽ là nguồn thông tin vô giá khi bạn gặp chuyên gia.
Thứ 3, 19:30
Những gì cần ghi chép:
📝 Ghi chép HÀI LÒNG quan sát thấy
- Thời điểm và địa điểm xảy ra
- Hành vi cụ thể — không phải nhận xét chung ("con hiếu động") mà là hành động cụ thể ("con đứng dậy 5 lần trong 20 phút")
- Thời gian kéo dài
- Phản ứng của con khi được nhắc nhở
- Những lúc con làm được tốt — bối cảnh là gì?
📊 Theo dõi theo 3 lĩnh vực
- Học tập: Điểm số, thời gian làm bài, chất lượng bài nộp
- Xã hội: Quan hệ bạn bè, xung đột, phàn nàn của giáo viên
- Gia đình: Tuân thủ quy tắc, xung đột hàng ngày, tần suất và nguyên nhân cãi vã
Bước 2 — Nói chuyện với giáo viên đúng cách
Giáo viên quan sát con trong môi trường hoàn toàn khác gia đình — và đây là thông tin không thể thay thế. Tuy nhiên, cách tiếp cận giáo viên ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng thông tin bạn nhận được.
"Con hay bỏ sót hướng dẫn như thế nào? Có ví dụ cụ thể gần đây không?"
"So với các bạn cùng lớp, con có biểu hiện nào bất thường không?"
"Có thời điểm nào trong ngày con học tốt hơn đáng kể không?"
"Thầy/cô đã thử điều chỉnh gì và con phản ứng ra sao?"
Đề nghị giáo viên điền phiếu đánh giá hành vi:
Khi bạn đã đặt lịch với chuyên gia tâm lý, hãy xin giáo viên điền bảng đánh giá hành vi chuẩn hóa (Vanderbilt, Conners hoặc CBCL dành cho giáo viên). Đây là thông tin bắt buộc trong bất kỳ quy trình đánh giá ADHD nghiêm túc nào.
Bước 3 — Nói chuyện với con về lo lắng của bạn
Bạn không cần giải thích ADHD là gì trước khi có đánh giá. Điều con cần trước tiên không phải là câu trả lời — mà là cảm giác được nhìn thấy và không bị đổ lỗi.
Cách mở đầu cuộc trò chuyện theo độ tuổi:
🎒 Trẻ 6–9 tuổi
"Ba/mẹ thấy con đang phải rất cố gắng ở trường — và con đã cố gắng nhiều lắm rồi. Ba/mẹ muốn tìm cách giúp con dễ hơn một chút. Mình sẽ đến gặp một người thú vị hay hỏi về con và chơi một số trò chơi nhé."
📖 Trẻ 10–13 tuổi
"Ba/mẹ nhận thấy con đang gặp khó khăn với [việc tập trung / ghi nhớ bài / ngồi yên]. Ba/mẹ muốn mình cùng hiểu rõ hơn tại sao — không phải để phán xét con, mà để tìm cách hỗ trợ con tốt hơn."
🎓 Thiếu niên 14–18 tuổi
"Ba/mẹ thấy con đang vật lộn với [quản lý thời gian / tập trung / bắt đầu bài tập]. Ba/mẹ không nghĩ đó là lỗi của con. Ba/mẹ muốn mình tìm hiểu xem não của con hoạt động như thế nào — con có muốn cùng tham gia quá trình đó không?"
Điều con thường lo lắng nhất — và cách trả lời:
❓ "Con có bị bệnh không?"
"Không phải bệnh. Đây là cách não của con hoạt động hơi khác so với một số bạn khác — không tốt hơn hay xấu hơn, chỉ là khác. Và mình sẽ tìm hiểu cách làm cho sự khác biệt đó hoạt động cho con."
❓ "Các bạn sẽ nghĩ gì về con?"
"Đây là thông tin riêng tư của gia đình mình — con có quyền quyết định chia sẻ với ai. Ba/mẹ sẽ không nói với ai mà con không đồng ý."
Bước 4 — Tìm kiếm đánh giá chuyên môn
Ai có thể đánh giá ADHD?
| Loại chuyên gia | Phù hợp cho | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chuyên gia Tâm lý lâm sàng | Đánh giá toàn diện nhất: tâm lý, hành vi, học tập, cảm xúc. Xác định ADHD và các vấn đề đi kèm (lo âu, trầm cảm). | ✅ Lựa chọn tốt nhất cho đánh giá toàn diện |
| Bác sĩ Tâm thần nhi | Chẩn đoán lâm sàng, cân nhắc thuốc nếu cần. Phù hợp khi ADHD nặng hoặc cần quản lý thuốc. | ⚠️ Ít thời gian hơn cho đánh giá tâm lý học đường |
| Bác sĩ Nhi khoa | Loại trừ nguyên nhân y tế (thính giác, thị giác, tuyến giáp). Không đủ chuyên sâu để chẩn đoán ADHD độc lập. | ⚠️ Chỉ nên là bước đầu tiên, không phải bước duy nhất |
| Chuyên viên Tâm lý học đường | Đánh giá khả năng học tập, hỗ trợ xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân tại trường. | ⚠️ Thường không thực hiện chẩn đoán lâm sàng ADHD |
Quy trình đánh giá chuẩn tại BrainCare:
Buổi phỏng vấn lâm sàng ban đầu (60–90 phút)
Chuyên gia thu thập lịch sử phát triển toàn diện: thai kỳ, cột mốc vận động, ngôn ngữ, học tập, các biến cố quan trọng. Cha mẹ tham gia đầy đủ. Con có thể tham gia một phần tùy độ tuổi.
Đánh giá tâm lý toàn diện (1–2 buổi)
Bộ công cụ chuẩn hóa: thang đánh giá hành vi Vanderbilt/Conners (cha mẹ và giáo viên điền riêng), test tâm lý nhận thức và chú ý, đánh giá học tập nếu cần. Con làm việc trực tiếp với chuyên gia.
Đánh giá vấn đề đồng mắc
Sàng lọc lo âu, trầm cảm, rối loạn học tập, rối loạn giấc ngủ và các vấn đề khác có thể trông giống ADHD hoặc đi kèm ADHD. Bỏ qua bước này là nguy cơ chẩn đoán thiếu.
Buổi trả kết quả và lập kế hoạch (45–60 phút)
Chuyên gia giải thích kết quả đầy đủ, trả lời câu hỏi, đề xuất kế hoạch can thiệp cụ thể. Cha mẹ nhận báo cáo bằng văn bản để chia sẻ với nhà trường nếu cần.
Chuẩn bị để buổi đánh giá hiệu quả nhất:
- Mang theo ghi chép quan sát hành vi của bạn (từ bước 1)
- Xin giáo viên điền phiếu đánh giá hành vi trước buổi hẹn (hỏi chuyên gia về biểu mẫu)
- Chuẩn bị thông tin lịch sử phát triển: con đi được, nói được, đọc được khi nào
- Liệt kê những biện pháp đã thử và hiệu quả ra sao
- Nếu có hồ sơ y tế liên quan (thính giác, thị giác, sức khỏe tổng quát) — mang theo
- Viết ra 3–5 câu hỏi bạn nhất định muốn được trả lời trong buổi hẹn
- Không cố gắng "luyện" con để con biểu hiện đúng trước buổi đánh giá — điều này cản trở kết quả chính xác
Bước 5 — Sau khi có kết quả đánh giá
Nếu kết quả xác nhận ADHD:
Cho bản thân thời gian để tiếp nhận
Phản ứng của cha mẹ khi nhận kết quả thường rất khác nhau: nhẹ nhõm vì cuối cùng có câu trả lời, buồn, tội lỗi, hoặc phủ nhận. Tất cả đều bình thường. Cho mình 1–2 tuần để xử lý cảm xúc trước khi lập kế hoạch hành động.
Nói chuyện với con — giờ với thông tin đầy đủ hơn
Tuỳ độ tuổi, giải thích ADHD theo ngôn ngữ phù hợp. Tập trung vào: não của con hoạt động khác — không phải kém, chỉ là khác. Và giờ mình biết điều đó rồi, mình có thể tìm cách hỗ trợ con tốt hơn.
Thông báo cho nhà trường (khi bạn sẵn sàng)
Chia sẻ báo cáo đánh giá với giáo viên chủ nhiệm. Yêu cầu họp để thảo luận về các điều chỉnh phù hợp. Bạn không bắt buộc phải chia sẻ ngay — hãy làm khi bạn cảm thấy sẵn sàng.
Bắt đầu kế hoạch can thiệp
Trị liệu tâm lý (CBT, Mindfulness, Play Therapy tuỳ lứa tuổi), huấn luyện cha mẹ, điều chỉnh tại nhà và trường học. Thuốc chỉ được cân nhắc trong trường hợp nặng và phải dưới sự giám sát của bác sĩ tâm thần nhi.
Nếu kết quả không xác nhận ADHD:
Kết quả không phải ADHD không có nghĩa là "không có gì". Đánh giá tốt thường sẽ chỉ ra được điều gì đó đang xảy ra — lo âu, rối loạn học tập, khó khăn giấc ngủ, hoặc yếu tố gia đình. Thông tin đó vẫn quý giá và vẫn có hướng hỗ trợ.
Những sai lầm phổ biến cha mẹ hay mắc
❌ Sai lầm 1: Hỏi ý kiến quá nhiều người trước khi hành động
Hỏi hàng xóm, họ hàng, hội nhóm Facebook về ADHD thường tạo ra hỗn hợp thông tin sai, mâu thuẫn nhau và làm chậm quá trình. Ý kiến duy nhất đáng tin cậy là từ chuyên gia tâm lý được đào tạo, làm việc trực tiếp với con bạn.
❌ Sai lầm 2: Chỉ tập trung vào thuốc
Nhiều cha mẹ đến gặp chuyên gia với câu hỏi duy nhất: "Con có cần uống thuốc không?" Thuốc chỉ là một công cụ — và không phải công cụ đầu tiên. Trị liệu tâm lý, hỗ trợ học tập và điều chỉnh môi trường thường cho kết quả tốt hơn và bền vững hơn.
❌ Sai lầm 3: Bỏ cuộc sau 2–3 tuần thử can thiệp
ADHD không cải thiện sau 2 buổi trị liệu. Thay đổi thực sự cần thời gian — thường 3–6 tháng để thấy tiến bộ ổn định. Thống nhất với con và với chuyên gia về kỳ vọng thực tế ngay từ đầu.
❌ Sai lầm 4: Không chăm sóc sức khỏe tâm thần của bản thân
Nuôi dưỡng một đứa trẻ ADHD đòi hỏi rất nhiều năng lượng cảm xúc. Cha mẹ kiệt sức không thể hỗ trợ con hiệu quả. Tìm nhóm hỗ trợ cha mẹ có con ADHD hoặc nói chuyện với chuyên gia cho riêng mình — đây không phải ích kỷ, đây là cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
🧠 Sẵn sàng cho bước tiếp theo?
Đội ngũ chuyên gia BrainCare sẵn sàng đồng hành cùng bạn — từ buổi tư vấn ban đầu để làm rõ lo lắng của bạn, đến đánh giá toàn diện và xây dựng kế hoạch hỗ trợ cá nhân hóa cho con.
Bạn không cần phải tự mình giải quyết điều này.
